Trẻ tự kỷ không chỉ cần được hỗ trợ phát triển ngôn ngữ, giao tiếp, nhận thức và kỹ năng tự lập mà còn cần được bảo vệ trước những tổn thương vô hình từ định kiến, sự kỳ thị và cách nhìn nhận thiếu thấu hiểu của xã hội. Trên hành trình trưởng thành, mỗi đứa trẻ đều cần một môi trường an toàn để học hỏi, kết nối và thể hiện bản thân. Với trẻ tự kỷ, điều đó càng trở nên quan trọng bởi những khác biệt trong hành vi, giao tiếp và khả năng thích nghi đôi khi khiến các em bị hiểu lầm.
Cha mẹ có thể là những người đầu tiên đứng ra bảo vệ con, nhưng mục tiêu cuối cùng không chỉ là giúp con đối mặt với thế giới. Đó còn là cùng con xây dựng một thế giới biết thấu hiểu, chấp nhận và tôn trọng sự khác biệt.
1. Cha mẹ thấu hiểu là nền tảng bảo vệ trẻ tự kỷ
Hành trình bảo vệ trẻ tự kỷ bắt đầu từ chính gia đình. Khi nhận thấy con có những biểu hiện khác biệt trong giao tiếp, hành vi hoặc tương tác xã hội, nhiều cha mẹ có thể trải qua cảm giác lo lắng, hoang mang, thậm chí phủ nhận thực tế vì sợ ảnh hưởng đến tương lai của con. Những phản ứng ấy thường xuất phát từ tình yêu thương và mong muốn con có một cuộc sống tốt đẹp. Tuy nhiên, việc né tránh hoặc chậm tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp có thể khiến trẻ bỏ lỡ những cơ hội phát triển quan trọng.
Chấp nhận con không có nghĩa là từ bỏ hy vọng hay xem những khó khăn của con là điều không thể thay đổi. Ngược lại, đó là bước đầu tiên để cha mẹ hiểu rõ nhu cầu, khả năng và những lĩnh vực trẻ cần được hỗ trợ. Thay vì so sánh con với những đứa trẻ khác, cha mẹ nên quan sát sự tiến bộ của con qua từng giai đoạn, tìm hiểu đặc điểm phát triển của trẻ tự kỷ và chủ động trao đổi với chuyên gia khi cần thiết. Khi được thấu hiểu và đồng hành đúng cách, trẻ có thêm cơ hội phát huy thế mạnh, phát triển kỹ năng và xây dựng sự tự tin.
2. Bảo vệ trẻ trước định kiến và sự kỳ thị
Một trong những khó khăn mà trẻ tự kỷ và gia đình thường gặp là những đánh giá thiếu chính xác từ cộng đồng. Một đứa trẻ không phản hồi khi được gọi tên có thể bị cho là không lễ phép. Trẻ bịt tai, la hét ở nơi đông người có thể bị nhận xét là hư hỏng. Trẻ gặp khó khăn khi duy trì cuộc trò chuyện đôi khi bị bạn bè xem là kỳ lạ. Trên thực tế, một số hành vi có thể liên quan đến khó khăn trong giao tiếp, xử lý thông tin cảm giác hoặc thích nghi với môi trường. Tuy nhiên, không nên mặc định mọi hành vi của trẻ đều xuất phát từ tự kỷ, cũng không nên dùng chẩn đoán để giải thích tất cả những khó khăn của trẻ.
Để bảo vệ con, cha mẹ có thể chủ động cung cấp thông tin phù hợp cho giáo viên, người chăm sóc hoặc những người trực tiếp tương tác với trẻ. Việc chia sẻ cần có mục đích rõ ràng, đúng đối tượng và tôn trọng quyền riêng tư của con. Cha mẹ không có nghĩa vụ phải công khai chẩn đoán của trẻ với tất cả mọi người. Quan trọng hơn, hãy giúp những người xung quanh hiểu rằng mỗi đứa trẻ có cách giao tiếp, học tập và thể hiện cảm xúc khác nhau. Khi sự khác biệt được nhìn nhận bằng kiến thức và lòng cảm thông, trẻ sẽ giảm nguy cơ bị hiểu lầm, cô lập hoặc tổn thương về mặt tinh thần.

3. Phối hợp gia đình, nhà trường và chuyên gia
Gia đình là điểm tựa quan trọng, nhưng cha mẹ không thể một mình giải quyết mọi khó khăn trong quá trình phát triển của trẻ. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và đội ngũ chuyên môn giúp tạo nên môi trường hỗ trợ nhất quán, phù hợp với nhu cầu của từng em. Nếu cha mẹ hướng dẫn trẻ theo một cách, giáo viên phản ứng theo cách khác và người chăm sóc áp dụng những nguyên tắc trái ngược, trẻ có thể gặp khó khăn khi học kỹ năng mới và thích nghi với các tình huống hằng ngày.
Vì vậy, gia đình nên thường xuyên trao đổi với giáo viên và chuyên gia về mục tiêu hỗ trợ, những tiến bộ của trẻ cũng như các tình huống trẻ đang gặp khó khăn. Kế hoạch giáo dục và can thiệp cần được cá nhân hóa dựa trên khả năng, nhu cầu và đặc điểm riêng của mỗi trẻ. Có trẻ cần ưu tiên phát triển giao tiếp chức năng để bày tỏ nhu cầu. Có trẻ cần hỗ trợ điều hòa cảm giác, tương tác xã hội, quản lý cảm xúc hoặc kỹ năng tự phục vụ. Việc xác định đúng mục tiêu giúp quá trình hỗ trợ thiết thực hơn, đồng thời hạn chế những kỳ vọng không phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ.
4. Bảo vệ không có nghĩa là bao bọc quá mức
Vì thương con, nhiều cha mẹ có xu hướng làm thay mọi việc, tránh để con gặp thất bại hoặc hạn chế những tình huống có thể khiến con khó chịu. Tuy nhiên, bảo vệ trẻ tự kỷ không đồng nghĩa với việc loại bỏ tất cả thử thách khỏi cuộc sống của con. Điều quan trọng là tạo ra những thử thách vừa sức, có sự hướng dẫn và hỗ trợ phù hợp. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ như khuyến khích con tự chọn quần áo, chủ động yêu cầu món đồ mình cần, tham gia một hoạt động cùng bạn hoặc thực hiện một phần công việc tự phục vụ.
Thay vì luôn trả lời thay con, hãy cho con thời gian và cơ hội thể hiện nhu cầu bằng lời nói, cử chỉ, hình ảnh hoặc phương thức giao tiếp phù hợp. Thay vì quyết định mọi việc, hãy đưa ra những lựa chọn đơn giản để con tập thể hiện sở thích và sự chủ động. Đặc biệt, cha mẹ nên ghi nhận từng tiến bộ, dù nhỏ, thay vì chỉ tập trung vào những điều con chưa làm được. Khi được khuyến khích đúng cách, trẻ có thể từng bước phát triển tính tự lập, khả năng giải quyết vấn đề và niềm tin vào bản thân.

5. Xây dựng xã hội tôn trọng sự khác biệt
Trách nhiệm bảo vệ trẻ tự kỷ không thể chỉ đặt lên vai cha mẹ. Một môi trường sống nhân văn cần có sự tham gia của gia đình, nhà trường, cộng đồng và các tổ chức xã hội. Thay vì đặt câu hỏi tại sao một đứa trẻ lại khác biệt, chúng ta nên tìm cách giúp trẻ được tham gia và phát triển. Điều đó có thể bắt đầu từ việc giáo viên tạo điều kiện để trẻ hòa nhập trong lớp học, bạn bè học cách tôn trọng sự khác nhau, người lớn tránh gán nhãn tiêu cực và cộng đồng tiếp cận thông tin chính xác về tự kỷ.
Trẻ tự kỷ cũng có quyền được an toàn, học tập, vui chơi, bày tỏ cảm xúc và được đối xử công bằng. Các em không cần bị nhìn nhận như những người luôn cần sự thương hại, mà cần được tôn trọng như những cá nhân có cảm xúc, khả năng, sở thích và quyền được tham gia vào đời sống xã hội. Khi môi trường xung quanh trở nên thân thiện và dễ tiếp cận hơn, trẻ có thêm cơ hội phát triển, còn gia đình cũng giảm bớt áp lực trong hành trình đồng hành cùng con.
6. Cùng con xây dựng một thế giới an toàn hơn
Cha mẹ không thể mãi dang tay chống đỡ mọi khó khăn thay con, nhưng có thể giúp con xây dựng nền tảng để trưởng thành và góp phần thay đổi cách xã hội nhìn nhận sự khác biệt. Bảo vệ trẻ tự kỷ không chỉ là bảo vệ cơ thể khỏi những nguy hiểm bên ngoài, mà còn là gìn giữ lòng tự trọng, quyền được thể hiện bản thân và niềm tin rằng mình xứng đáng được yêu thương. Đó là hành trình kết hợp giữa sự thấu hiểu của gia đình, sự hỗ trợ chuyên môn và trách nhiệm của cộng đồng.

Đừng chỉ dạy con cách đối mặt với thế giới. Hãy cùng con xây dựng một thế giới biết thấu hiểu và tôn trọng sự khác biệt. Bởi khi mỗi người sẵn sàng nhìn nhận trẻ bằng kiến thức, sự kiên nhẫn và trái tim ấm áp, thế giới sẽ dần trở thành nơi an toàn hơn để mọi đứa trẻ được sống, học tập và phát triển theo cách riêng của mình.